Architektura gotycka a scholastyka

    Z wielką przyjemnością i wyrazami wdzięczności zamieszczam tekst nadesłany przez « Avicennę« 

W słynnym studium « Architektura gotycka i scholastyka » Erwin Panofsky porównał scholastyczną metodę filozoficzną i strukturę gotyckiej budowli. Jedna i druga jest bowiem efektem żelaznej logiki – rozumowania i konstruowania. Myśl scholastyczna była metodą dociekań filozoficznych i teologicznych dotyczących najbardziej abstrakcyjnych tematów, których nie dało się dociekać inaczej niż stosując logikę nazw i zdań opracowaną przez starożytnych. Myśliciele średniowiecza byli zafascynowani prawami rozumowania odkrytymi w antyku, z zapałem je rozwijali, doskonalili – i używali. Byli wręcz skrajnymi racjonalistami, i w tym co dało się osiągnąć w filozofii przy pomocy samego tylko rozumowania, osiągnęli szczyt, z którego można było tylko zejść, aby podążyć dalej.  

Scholastyka jest dziś powodem niewybrednych dowcipów różnych felietonistów niezdolnych nawet odróżnić koniunkcji od alternatywy, stąd osiągnięcia filozoficzne  scholastyki są dla nich nie do pojęcia. Ale pocieszmy się, że ten brak kompetencji podobnie uniemożliwia im pojęcie piękna współczesnej nauki i racjonalistycznej filozofii.


Dobrą analogią do osiągnięć scholastycznych jest architektura gotycka. Bywa, iż na podstawie jednego fragmentu filara można zrekonstruować nie tylko system i podział sklepień ale nawet rzut pionowy, czy przekrój kościelnego wnętrza, tak logicznie powiązane są ze sobą elementy budowli. Choć gotyckie kościoły wydają się niewprawnemu oko po prostu ozdobne, to ich bogactwo jest bogactwem struktury nie zaś stosowanego z umiarem ornamentu. Cały system konstrukcyjny jest unaoczniony; widoczne są wszystkie « nerwy » budowli, wzdłuż których siła ciążenia naturalnie i organicznie sprowadza ciężar niebotycznie wyniesionych sklepień do fundamentów. Ten system konstrukcji jest absolutnie funkcjonalny, wyraźnie wyodrębnia elementy konstrukcyjne, które są tylko tak masywne, jak jest to absolutnie konieczne i uwalniają płaszczyzny ścian od funkcji nośnej. Stąd mury zastępowane są taflami witrażowego szkła.

ma_eglise_gothique

Dopiero w XX wieku ponownie osiągnięto podobnie doskonale rozwiązania łączące funkcję, konstrukcję i strukturę budowli – ale dopiero przy pomocy nowych materiałów, przede wszystkim żelazobetonu i stali. Zaś w sztuce wznoszenia budowli kamiennych średniowiecze jest szczytem możliwości ludzkich, dziś już zamkniętym w swej doskonałości, tak jak scholastyka.
Wznoszenie tych oszałamiających budowli nie byłoby oczywiście możliwe bez rozwijania umiejętności technicznych i sztuki abstrakcyjnego myślenia. Mało kto wie, iż w porównaniu ze średniowieczem klasyczna starożytność w dziedzinie wynalazków wlecze się żółwim tempem. Dla mechaniki i metalurgii, żeglugi, ciesielstwa, ekonomii – średniowiecze jest czasem stałego postępu, bez którego wzniesienie katedr nie byłoby możliwe. Budowa katedry, często fundowanej przez społeczności lokalne, było też wieloletnim przedsięwzięciem ekonomicznym, które wymagało wieloletniego planowania i często przyczyniało się do postępu ekonomicznego i społecznego.  

Aby się o tym dowiedzieć, nie trzeba sięgać koniecznie do prac naukowych. Oprócz bowiem popełniania rzeczy ewidentnie durnych, jak « Kod Leonarda », poczytni pisarze potrafią też znakomicie odmalować wiarygodny obraz epoki – takim jest wspaniała powieść Folleta « Filary ziemi », przerobiona nawet na grę komputerową, w której gracz musi rozwiązać wiele problemów logistycznych z dziedziny rozwoju, by móc wznieść katedrę. Przed takimi wyzwaniami, tylko realnymi a nie wirtualnymi – stawali ludzie średniowiecza.

Ów postęp techniczny, ekonomiczny i społeczny, prędzej czy później musiał doprowadzić do spotkania spekulatywnej myśli scholastycznej  i rzemieślniczego doświadczenia. Sprzyjała temu pobożność i filozofia franciszkańska (Roger Bacon), doceniająca wspaniałość stworzenia. Do tego samego punktu zbliżała sie myśl teologiczna, upowszechniana przez kapitalny system edukacyjny. Wokół katedr, klasztorów i kościołów tworzono szkoły, dzięki którym ku uniwersytetom – innemu wielkiemu wynalazkowi średniowiecza – zdążały z całej Europy tłumy scholarów. Zanim podjęli oni studia teologiczne, musieli przejść studium tzw. siedmiu sztuk wyzwolonych, czyli zapoznać się praktycznie z całą znaną wiedzą odziedziczoną po antyku, co doprowadziło do powstania filozofii przyrody. W jej ramach dokonano poważnej pracy intelektualnej zmierzającej do wyodrębnienia, samodzielnienia i zmatematyzowania nauk. Gdy zaczęto łączyć obserwacje i rzemieślnicze doświadczenia ze spekulatywną tradycją filozoficzną uniwersytetów – zrodziła sie nauka nowożytna. Pojawianie sie nauki nie było końcem średniowiecza, jeśli rozumiemy je tak, że musiało się skończyć, by powstała nauka. Nauka jak i renesans były bowiem owocami średniowiecza. Owoc nie jest już drzewem, wyrasta z niego bowiem nowe. Ale to drzewo średniowiecza wyhodowało ten owoc. Nie jest przypadkiem, iż Mikołaj Kopernik żyjący na granicy epok może być nazwany człowiekiem średniowiecza i renesansu jednocześnie.

450px-Septem-artes-liberales_Herrad-von-Landsberg_Hortus-deliciarum_1180


Gotycka katedra, która w swej dekoracji zawierała też niemal encyklopedyczne kompendium ówczesnej wiedzy o świecie –  jest najpełniejszym symbolem średniowiecza – jednej z najwspanialszych cywilizacji w dziejach świata, która została przyćmiona przez swe dziecko – europejską nowożytność, u zarania której narodził się przesąd iż było ciemnością zanim zapłonęło światło odrodzenia; tymczasem było zaś oliwą zgromadzoną w kaganku renesansu. Nawet architektura renesansu jest zasługą średniowiecznego marzenia – najwspanialsze dzieła renesansu rzymskiego fundowane przez papieży były symbolami idei renovatio imperii, odrodzenia cesarstwa. Stąd zapał papieży do posługiwania się formami upadłego imperium. Dzięki doświadczeniu gotyckich artystów można było poważyć się na tak wspaniale przedsięwzięcia, jak kopuła katedry florenckiej czy św. Piotra w Rzymie, daleko przewyższające swe antyczne źródła inspiracji.


Architektura starożytnego Rzymu nie była wbrew pozorom specjalnie wyrafinowana, zwłaszcza konstrukcyjnie. To architektura wschodniego, już chrześcijańskiego cesarstwa, doprowadziła sztukę wznoszenia sklepień i kopuł na wyżyny doskonałości. W Europie zachodniej z pozostałości antycznej architektury zrodziła się wspaniała sztuka romańska, o równie uporządkowanej strukturze jak kościoły gotyckie, ale dalekiej jeszcze od owej organicznej syntezy konstrukcji i formy, jaką przyniósł dopiero gotyk. Dzięki zastąpieniu łuku półkolistego łukiem ostrym architektura średniowieczna opanowała sztukę przesklepiania pomieszczeń o dowolnych kształtach i rozpiętościach niezależnych od promienia łuku. Umożliwiło to eksperymenty z formą nieosiągalne dla starożytnych. Gdy półokrągłe arkady ponownie powróciły z tęsknoty za imperialnym Rzymem, umiejętności konstruktorów dalece przewyższały już sztukę starożytnych. Dlatego renesansowa architektura nie była po prostu odrodzeniem. Ale to już inny temat.


Apogeum średniowiecza stanowi strzelisty kościół gotycki – znak aspiracji ducha, który szanując stworzenie Boże odkrył w nim boski porządek – prawa natury, które wykorzystano ad maiorem Dei gloriam, póki nie okazało się jak bardzo może to zmienić również nasze ziemskie życie.

goth-4-w

Publicités

Un commentaire sur “Architektura gotycka a scholastyka

  1. Gotyk to mój ulubiony styl w architekturze. A notabene dziękuję za wizytę u mnie 🙂 Moja notka o higienie wcale nie dotyczyła Wersalu 😉 Tylko ziem polskich i Teodoryka Wielkiego. I to nie ja pisałam o załatwianiu się w kątach 😉 Pozdrawiam 🙂

    J'aime

Laisser un commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l'aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google+

Vous commentez à l'aide de votre compte Google+. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l'aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l'aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s