Architektura Średniowiecza według Hugo

Europejska architektura chrześcijańska – do niej tylko ograniczymy się tutaj – ta młodsza siostra wielkich budownictw Wschodu, stanowi ogromną formacje złożoną z trzech oddzielnych, nakładających się na siebie warstw: warstwy romańskiej, warstwy gotyckiej i warstwy renesansowej, którą chętnie nazwalibyśmy grecko-rzymską.

Notre 

 

Warstwą romańską, najstarszą i najgłębiej sięgającą, włada łuk półpełny, który pojawia się znowu, tym razem wsparty na greckiej kolumnie, w nowożytnym, najbliższym nam pokładzie renesansu. Ostrołuk leży pomiędzy nimi dwoma. Budowle należące wyłącznie do jednej z tych trzech warstw są łatwe do rozpoznania, jednolite, pełne. To opactwo w Jumičges, to katedra w Reims, to kościół Świętego Krzyża w Orleanie. Lecz te trzy warstwy zlewają się, zachodzą na siebie na brzegach, jak barwy w widmie słonecznym. Stąd gmachy niejednolite, budowle odcieni i przejść. Niekiedy budowla taka ma nogi romańskie, korpus – gotycki, a grecko-rzymską głowę. Gdyż budowano ją przez sześćset lat. Taka odmiana jest rzadka.

FAN2 

Przykładem jej jest donżon w Étampes. Częstsze są gmachy o dwóch nawarstwieniach.

ma_vezelay_nef

 

Taką właśnie jest paryska katedra Marii Panny, budowla ostrołukowa, swymi pierwszymi filarami tkwiąca jeszcze w warstwie romańskiej, w której mieszczą się całkowicie portal Świętego Dionizego i nawa Saint-Germain-des-Prés. Takim jest uroczy kapitularz półgotycki w Bocheryille, w którym warstwa romańska dochodzi aż do połowy wysokości.

Taką jest katedra w Rouen, która byłaby całkowicie gotycka, gdyby szczytem hełmu swej wieży środkowej nie sięgała do strefy renesansu. Zresztą wszystkie te odcienie, wszystkie te różnice dotyczą tylko powierzchni budowli. Sztuka zmieniła skórę. Lecz plan i zasada chrześcijańskiego kościoła nie zostały naruszone z tej przyczyny. Szkielet wnętrza jest zawsze ten sam i zawsze ten sam jest logiczny układ części. Jakakolwiek by była rzeźbiona i wycinana powłoka katedry, odnajdziemy zawsze pod nią bodaj w stadium zaczątku, bodaj w stadium zarodka bazylikę rzymską. Podług odwiecznie tego samego prawa rozkłada się ona na ziemi. Są to niezmiennie dwie nawy przecinające się na krzyż, którego część najwyższa, zaokrąglona w absydę, tworzy prezbiterium, są to zawsze nawy boczne – dla procesji odbywających się wewnątrz kościoła i dla kaplic, niby dwa boczne trakty, na które nawa główna otwiera się arkadami. Oto założenie, a ilość kaplic, portali, kolumn i wież zmienia się bez końca, zależnie od kaprysów epoki, narodu i sztuki. Skoro zapewnione i zabezpieczone zostały warunki dla wypełniania religijnego obrzędu – architektura może robić wszystko, co się jej podoba. Układa sobie i zestawia posągi, witraże, rozety, arabeski, ząbkowania, kapitele płaskorzeźby, wszystko, co tylko jest zdolna wymyślić, według takiego logarytmu, jaki jej najbardziej odpowiada. Stąd to się bierze cudowna rozmaitość zewnętrzna tych gmachów, u których podstaw leży tak wielki ład i jednolitość. Pień drzewa jest niezmienny, liście są kapryśnie różnorodne.

 

Publicités

2 commentaires sur “Architektura Średniowiecza według Hugo

  1. Tekst inicjujacy jest dobrym wstępem, ale prowokuje do rozwinięcia. O ile właściciel blogu uzna ten eseik za na tyle wartościowy, by go zostawić, może również przenieść go do tekstu głównego. Oczywiście, o ile będzie tego wart, po niezbędnych poprawkach, uzupełnieniach i redkacji. Przekazuję wszelkie prawa autorsie, również osobiste, o ile nie urazi to gospodarza. W słynnym studium « Architektura gotycka i scholastyka » Erwin Panofsky porównał scholastyczną metodę filozoficzną i strukturę gotyckiej budowli. Jedna i druga jest bowiem efeketm żelaznej logiki – rozumowania i konstruowania. Myśl scholastyczna była metodą dociekań filozoficznych i teologicznych dotyczacych najbardziej abstrakcyjnych tematów, których nie dalo się dociekać inaczej niż stosując logikę nazw i zdań opracowaną przez starożytnych. Myśliciele średniowiecza byli zafascynowani prawami rozumowania odkrytymi w antyku, z zapałem je rozwijali i doskonalili – i używali. Byli wręcz skrajnymi racjonalistami, i w tym co dalo się osiągnąć w filozofii przy pomocy samego tylko rozumowania, osiagnęli szczyt, z którego można było tylko zejść, aby podażyc dalej. Scholastyka jest dziś powodem niewybrednych dowcipów różnych felietonistów niezdolnych nawet odróżnic koniunkcji od alternatywy, stąd osiagnięcia filozoficzne scholastyki są dla nich nie do pojecia. Ale pocieszmy się, że ten brak kompetencji podobnie uniemożiwia im pojęcie piękna współczesnej nauki i racjonalistycznej filozofii. Dobrą analogią do osiągnięć scholastycznych jest wlasnie architektura gotycka. Bywa, iż na podstawie jednego fragmentu filara można zreskonstruować nie tylko system i podział sklepień ale nawet rzut pionowy, czy przekroj kościelnego wnętrza, tak logicznie powiązane są ze soba elementy budowli. Choć gotyckie kościoły wydają się niewprawnemu oko po prostu ozdobne, to ich bogactwo jest bogactwem struktury nie zaś stosowanego z umieram ornamentu. Cały system konstrukcyjny jest unaoczniony; widoczne są wszystkie « nerwy » budowli, wzdłuż których siła ciążenia natruralnie i organicznie sppowadza ciężar niebotycznie wyniesionych sklepień do fundamentów. Ten system konstrukcji jest absolutnie funkcjonalny, wyrażnie wyodrębnia elementy konstrukcyjne, które są tylko tak masywne, jak jest to abolutnie konieczne i uwalniają płaszczyzny ścian od funkcji nośnej. Stąd mury zastępowane są taflami witrażowego szkła. Dopiero w XX wieku ponownie osiągnięto podobnie doskonale rozwiaąania łączące funkcję, konstrukcję i strukturę budowli – ale dopiero przy pomocy nowych materialów, przede wszystkim żelazobetonu i stali. Zaś w sztuce wznoszenia budowli kamiennych średniowiecze jest szczytem możiwości ludzkich, dziś już zamknietym w swej doskonałości, tak jak scholastyka. Wznoszenie tych oszałamiających budowli nie byłoby oczywiście możliwe bez rozwjania umiejętnosci technicznych i sztuki abstrakycjnego myślenia. Mało kto wie, iż w porównaniu ze średniowieczem klasyczna straożytność w dziedzinie wynalazków wlecze się żółwim tempem. Dla machniki i metalurgii, żeglugi, ciesielstwa, ekonomii – średniowiecze jest czasem stałego postępu, bez którego wzniesienie katedr nie bylo by możliwe. Budowa katedry, często fundowanej przez spoleczności loklane, bylo też wieloletnim przedsięwzięciem ekonomicznym, które wymagało wieloetniego planowania i często przyczyniało się do postepu ekonomicznego i spolecznego. Aby się o tym dowiedzieć, nie trzeba sięgać koniecznie do prac naukowych. Oprócz bowiem popełniania rzeczy ewidentnie durnych, jak « Kod Leonrada », poczytni pisarze potrafią też znakomicie odmalować wiardygodny obraz epoki – takim jest wspaniała powieść Folleta « Filary ziemi », przerobiona nawet na grę momputerową, w ktorej gracz musi rozwiązać wiele problemów logistycznych z dziedziny rozwoju, by móc wznieść katedrę. Przed takimi wyzwaniami, tylko realnymi a nie wirtualnymi – stawali ludzie średniowiecza. Ów postęp techniczny, ekonomiczny i społeczny, prędzej czy pożniej musial doprowadzic do spotkania spekulatywnej myśli scholastycznej i rzemieślniczego doświadczenia. Sprzyjała temu pobożność i filozofia fnaciszkańska (Roger Bacon), doceniajaca wspaniałość stworzenia. Do tego samego punktu zbliżala sie myśl teologiczna, upowszechniana przez kapitalny system edukacyjny. Wokol katedr, klasztorów i kościołow tworzono szkoły, dzieki którym ku uniwersytetom – innemu wielkiemu wynalazkowi średniowiecza – zdążały z calej Europy tlumy scholarów. Zanim podjęli oni studia teologiczne, musieli przejść studium tzw. siedmiu sztuk wyzwolonych, czyl zapoznać się praktycznie z całą znaną wiedzą odziedziczoną po antyku, co doprowadziło do powstania filozofii przyrody. W jej ramach dokonano powaznej pracy intelektualnej zmierzajcej do wyodrębnienia, samodzielnienia i zmatematyzowania nauk. Gdy zaczęto łączyć obserwacje i rzemieślnicze doświaczenia ze spekulatywną tradycją filozoficzną uniwesytetów – zrodzila sie nauka nowożytna. Pojawinie sie nauki nie było końcem sredniowiecza, jesli rozumiemy je tak, że musiało się skończyć, by powstała nauka. Nauka jak i renesans były bowiem owocami średnowiecza. Owoc nie jest już drzewem, wyrasta z niego bowiem nowe. Ale to drzewo średniowiecza wyhodowalo ten owoc. Nie jest przypadkiem, iż Mikołaj Kopernik żyjący na granicy epok może być nazwany człowiekiem średniowecza i renesansu jednocześnie. Gotycka katedra, która w swej dekoracji zawierala też niemal encyklopedycznym kompendium ówczesnej wiedzy o świecie – jest najpełniejszym symbolem średniowiecza – jednej z najwspanialszych cywilizacji w dziejach śwaita, którz zostala przyćmiona przes swe dziecko – europejską nowożytność, u zarania ktorej narodził się przesąd iż bylo ciemnością zanim zapłonęło światlo odrodzenia; tymczasem było zaś oliwą zgromadzoną w kaganku renesansu. Nawet architektura renesansu jest zasługą średniowiecznego marzenia – najwspanialsze dziela renesansu rzymskiego fundowane przez papieży były symbolami idei renovatio imperii, odrodzenia cesarstwa. Stąd zapał papieży do posługiwania się formami upadłego imperium. Dzięki doświadczeniu gotyckich artystow można było poważyć się na tak wspaniale przesięwzięcia, jak kopuła katedry florenckiej czy św. Piotra w Rzymie, daleko przewyższające swe antyczne żródła inspiracji. Architektura straożytnego Rzymu nie byla wbrew pozorom specjalnie wyrafinowan, zwłaszcza konstrukcyjnie. To architektura wschodniego, już chrześcijańskiego cesarstwa doprowadzila sztukę wznoszenia sklepień i kopuł na wyżyny doskonałości. W Europie zachodniej wpierw z pozostalosci antycznej architektury zrodziła się wspaniała sztuka romańska, o równie uporządkowanej strukturze jak kościoły gotyckie, ale dalekie jeszcze od owej organiczej syntezy konstrukcji i formy, jaką przyniósł dopiero gotyk. Dzięki zastąpieniu łuku pólkolistego łukiem ostrym architektura średniowieczna opanowała sztukę przesklepiania pomieszczeń o dolonych kształtach i rozpiętościach niezależnych od promienia łuku. Umożliwiło to eksperymenty z formą nieosiągalne dla starożytnych. Gdy półokrągłe arkady ponownie powróciły z tęskonoty za imperialnym Rzymem, umiejętności konstruktorów dalece przewyższały już sztukę straożytnych. Dlatego renesansowa architektura nie była po prostu odrodzeniemi. Ale to już inny temat. Apogeum średniowiecza stanowi strzelisty kościół gotycki – znak aspiracji ducha, który szanując stworzenie boże odkrył w nim boski porządek – prawa natury, ktore wykorzystano ad maiorem dei gloriam, póki nie okazało się jak bardzo może to zmienić również nasze ziemskie życie.

    J'aime

    1. Bardzo spodobał mi się ten tekst. Jest taką « perełką » gdyż ujmuje sprawę sztuki gotyckiej w calkowicie innej niż to sie zwykle stosuje, perspektywie. Chętnie i z wyrazami wdzięczności opublikuję go na głównej stronie. Podobnie ujmujących mnie tekstów o Średniowieczu jest w necie całkiem sporo, niestety nie chcę i nie mogę ich kopiować. Ale mogę streszczać i podawac odnośniki. W podobny sposób napisał o związkach scholastyki, architektury gotyckiej i … muzyki Bohdan Pociej na http://free.art.pl/podkowa.magazyn/nr44/pociej44.htmA Filary ziemi Folleta to coś, co szczególnie lubię: a mianowicie podanie informacji o « zamierzchłej » sztuce w ciekawej formie.Z powieści dziejących się w rzeczywistości Średniowiecza chyba truizmem jest wymienianie « Imienia Róży ». A przy tym nie wątek kryminalny jest w niej przecież najistotniejszy (to tylko sztafaż) ale przedstawienie architektury, sztuki i bądć co bądź scholastyki.Ta, niestety funkcjonuje dziś jako negatywna strona nauki, co wynika z niezrozumienia jej cełow i metod, oraz ogolnie z braku podstaw.Mam nadzieję, że gdy znajde trochę czasu uda mi się zamieścić jakiś « obrazoburczy » tekst sprzeciwiający się poniewieraniu scholastyki, ktora jest dizś nie tylko niedoceniana ale i wręcz wyszydzana

      J'aime

Laisser un commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l'aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google+

Vous commentez à l'aide de votre compte Google+. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l'aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l'aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s